سیستم آرشیو منابع دیجیتال

كتابخانه‌ها و مراكز اسناد علاوه بر نگهداری اصل منابع خود به دو دليل نيازمند نگهداری فرم رقمی شده (Digitized) آنها نيز هستند. دليل اول گرانبها بودن پاره‌ای از منابع كتابخانه می‌باشد كه محدوديت‌های زيادی را برای استفاده از آنها ايجاد می‌كند و كتابخانه‌ها می‌توانند با ارائه فرم رايانه‌ای آنها، مقدار قابل توجهی از نياز مراجعين را برطرف كنند. دليل دوم نياز به دسترسی از راه دور (از طريق اينترنت) به منابع و مدارک می‌باشد كه جز با تبديل آنها به فرم رايانه‌ای امكان‌پذير نمی‌باشد. سيمرغ مجهز به يک نرم‌افزار پيشرفته نگهداری منابع ديجيتال است كه علاوه بر امكان ذخيره و مديريت منابع ديجيتال، امكان ايجاد محدوديت در نحوه دسترسی به اين منابع و تهيه آمار از آنها را نيز در اختيار كتابخانه‌ها و مراكز اسناد قرار می‌دهد.

مهمترین ویژگی‌های این سیستم عبارتند از :

ذخيره و بازيابی منابع ديجيتال
از آنجا که منابع ديجيتال ماهيتا به شکل فايل رايانه هستند، بنابراين می‌توان آنها را در دايرکتوری‌های يک يا چند رايانه مختلف کپی کرد و برای دسترسی به آنها نيز از سرويس‌های ساده موجود در سيستم عامل استفاده کرد. ولی اين روش دارای معايبی است:
اولا هيچ کنترلی بر روی کپی اشتباهی فايل‌ها و يا حذف احتمالی آنها به خصوص بعد از آدرس دهی در منابع کتابشناختی وجود ندارد.
ثانيا ابزار کامل و پيشرفته‌ای برای جستجوی فايل‌ها بر اساس مشخصات يا محتوی آنها وجود ندارد. همچنين ابزار مديريتی مناسبی نيز برای تعيين دسترسی کاربران و بررسی ميزان دسترسی آنها به منابع ديجيتال وجود ندارد.

نرم‌افزار مديريت منابع ديجيتال سيمرغ برای رفع همين معايب و افزودن امکانات بيشتر طراحی شده است. ويژگی‌های اين نرم‌افزار عبارتند از:

  • از فن‌آوری Microsoft SQL Server برای ذخيره و نگهداری فايل‌های منابع ديجيتال و يا آدرس آنها استفاده می‌کند
  • از ساختار درختی برای نگهداری منابع ديجيتال استفاده می‌کند
  • علاوه بر درخت اصلی می‌توان منابع ديجيتال را براساس تعداد نامحدودی ويژگی ديگر نيز طبقه‌بندی کرد. اين طبقه‌بندی‌ها نيز ساختار درختی دارند.
  • می‌توان اطلاعات منابع ديجيتال را توسط شرح‌ها، کليد واژه‌ها و يادداشت‌های متنوع غني‌تر کرد
  • از انواع مختلف فراداده برای توصيف محتوی منابع ديجيتال استفاده کرد
  • می‌توان اقدام به جستجوی تمام متن درون فايل‌های متنی نظير Doc، Text، PDF و DjVu کرد
  • سيستم امنيتی اين ‌نرم‌افزار بر اساس آخرين سيستم‌های امنيتی سيستم عامل Windows پياده‌سازی شده است
  • در اين نرم‌افزار علاوه بر نسخه آرشيوی يک منبع ديجيتال، يک نسخه مخصوص نمايش در اينترنت نيز برای هر منبع تهيه می‌شود. اين نسخه با وجود قابليت مشاهده و جستجو، ضريب امنيتی خيلی بالايی دارد و قابل Download‌ نيست
  • امکانات کاملی برای فروش اعتباری منابع ديجيتال در نرم‌افزار وجود دارد
  • امکانات کاملی برای فروش نقدی منابع ديجيتال از طريق اينترنت در نرم‌افزار وجود دارد
  • امکانات مفصلی برای تعريف گردش کار و کارتابل کاربران در نرم‌افزار پياده‌سازی شده است

سازماندهی و ذخيره اطلاعات منابع ديجيتال در ساختار درختی
يکی از مهمترين ويژگی‌های سيستم نگهداری منابع ديجيتال نوسا امکان استفاده از ساختار درختی با امکانات بسيار زياد برای ذخيره و بازيابی منابع ديجيتال می‌باشد.علاوه بر امکانات معمول در ساختارهای درختی، نرم‌افزار نوسا دارای ويژگی‌های استثنايی زير است:

  • عناصر درون درخت می‌توانند دارای انواع گوناگونی باشند
  • هر گره از درخت در هر سطحی می‌تواند همزمان هم حاوی فايل باشد و هم برای دسته‌بندی منابع ديجيتال اجزای آن مورد استفاده قرار گيرد
  • سطوح مختلف درخت می‌توانند دارای عمق‌های متفاوتی باشند
  • امکان تعيين انواع Fond/ SubFond/ Series/ SubSeries/ File/ Item برای سطوح مختلف درخت برای تطابق با استاندارد ISAD وجود دارد
  • امکان استفاده از سيستم کدينگ بسيار پيشرفته برای شماره‌گذاری منابع ديجيتال وجود دارد

طبقه‌بندی منابع ديجيتال (Taxonomy)
منابع ديجيتال معمولا دارای محتوای مفصل و پيچيده‌ای هستند مانند يک کتاب يا يک فيلم. به همين دليل بسته به کاربردهای مختلف می‌توان جنبه‌های متفاوتی از آنها را برجسته کرد و طبقه‌بندی متفاوتی براي آنها در نظر گرفت. مثلا يک نسخه خطی از مثنوی را در نظر بگيريد. اين منبع ديجيتال را می‌توان براساس سبک در طبقه‌بندی "شعر-مثنوی"، براساس ارزش مثلا در طبقه‌بندی "نفيس" و براساس طبقه‌بندی پديدآورندگان در زيرشاخه "مولوی" قرار داد.
از آنجاييکه محتوی منابع ديجيتال نامحدود هستند در سيستم آرشيو و نگهداری منابع ديجيتال نوسا امکان تعريف نامحدود طبقه‌بندی با ساختار درختی در نظر گرفته شده است و مسئولين آرشيو می‌توانند هر منبع ديجيتال را علاوه بر دسته‌بندی اصلی سازمانی خود در هر طبقه‌ای که اهداف سازمانی آنها صلاح می‌داند قرار دهند. اين طبقه‌بندی‌ها هم در محاوره جستجو قابل جستجو هستند و هم دارای قابليت نمايش درختی خاص هر طبقه هستند.

جستجوی منابع ديجيتال در اينترنت
به منظور جستجوی منابع ديجيتال در سيستم نگهداری منابع ديجيتال نوسا دو نوع محاوره ساده و پيشرفته برای استفاده کاربران مبتدی و پيشرفته در نظر گرفته شده است. کاربران می‌توانند با استفاده از اين محاوره‌ها علاوه بر مشخصات مهم سند مورد نظر خود نظير عنوان يا شرح، کد، نوع و يا قالب از طريق جستجو درون متن منابع ديجيتال نيز به منابع مورد نظر خود دسترسی پيدا کنند.

نمايش درخت منابع ديجيتال در اينترنت
يکی از مهمترين امکانات سيستم نگهداری منابع ديجيتال نوسا، امکان سازماندهی درختی منابع ديجيتال است. در اين سيستم، امکان مشاهده منابع ديجيتال به فرم درختی در اينترنت نيز به طور کامل فراهم شده‌است.
کاربران در محيط اينترنت علاوه بر درخت اصلی می‌توانند درخت‌های مربوط به طبقه‌بندی‌های مختلفی که برای منابع ديجيتال در نظر گرفته شده را ببينند. مثلا ممکن است مسئولين آرشيو منابع ديجيتال خود را هم براساس "موضوع" و هم براساس "پديد‌آورنده" و هم براساس "شيوه دستيابی" طبقه‌بندی کرده باشند. در اين‌صورت کاربران می‌توانند از طريق درخت هر يک از اين موارد به منبع ديجيتال مورد علاقه خود برسند.



 

فروش منابع ديجيتال
يکی از امکانات پيشرفته سيستم آرشيو و نگهداری منابع ديجيتال نوسا امکان دسته‌بندی منابع ديجيتال به منابع رايگان و غير رايگان برای استفاده‌کنندگان است. از طرف ديگر می‌توان تعرفه‌های متعددی برای انواع منابع ديجيتال و انواع استفاده‌کنندگان تعريف کرد تا بتوان منابع ديجيتال مختلف را با قيمت‌های متفاوت در اختيار کاربران قرار داد.
به دليل تنوع در خواست‌های مراکز آرشيو، امکانات فروش منابع ديجيتال نوسا به شيوه‌های مختلفی قابل نصب و ارائه است.

1. حالت ساده

در اين حالت مسئولين آرشيو می‌توانند برای استفاده‌کنندگان "اعتبار حجمی" و "اعتبار تعدادی" تعريف کنند و منابع ديجيتال را هم به سه دسته کلی "غير مجاز"، "مجاز غير رايگان" و "مجاز رايگان" تقسيم کنند. دسته‌بندی منابع ديجيتال می‌تواند برای استفاده‌کنندگان مختلف متفاوت باشد يعنی يک منبع ديجيتال می‌تواند برای يک نفر رايگان و برای فرد ديگری غير رايگان باشد.
هنگامی که يک استفاده‌کننده بخواهد به محتوای يک منبع ديجيتال دسترسی پيدا کند سيستم به طور اتوماتيک کنترل می‌کند که استفاده‌کننده از اعتبار کافی برخوردار باشد و پس از کسر اعتباری وی، منبع ديجيتال را در اختيار او قرار خواهد داد.

2. حالت پيشرفته

در اين حالت علاوه بر "اعتبار حجمی" و "اعتبارتعدادی" امکان تعيين "اعتبار ريالی" نيز برای استفاده کنندگان وجود دارد. از طرف ديگر مسئولين آرشيو می‌توانند هر منبع ديجيتال را قيمت‌گذاری کنند. تعرفه‌های قيمت‌گذاری می‌توانند ثابت و يا بر حسب حجم منابع ديجيتال متغير باشند. علاوه بر امکان اعتبار ريالی، امکان فروش نقدی اينترنتی نيز در اين حالت در سيستم وجود دارد يعنی استفاده‌کنندگان می‌توانند هنگام دسترسی به محتوای منابع ديجيتال غير رايگان به جای استفاده از اعتبار ريالی خود مستقيما به درگاه يکی از بانک‌های عضو شتاب وصل شده و پس از واريز وجه منبع ديجيتال به محتوای آن دسترسی پيدا کنند. علاوه بر موارد فوق امکانات زير نيز در سيستم وجود دارند:

  • ملاحظه وضعيت اعتباری از طريق اينترنت
  • تعيين تعداد و مدت اعتبار برای يک خريد اينترنتی
  • امکان تعريف تعرفه‌های خاص برای مناسبت‌های مختلف علاوه بر تعرفه‌‌های اصلی
  • امکان تعريف انواع کيفيت برای يک منبع ديجيتال با قيمت‌های متفاوت و وجود حق انتخاب برای استفاده‌کنندگان هنگام دسترسی به منبع ديجيتال

گردش کار
مسئولين و کارمندان بخش آرشيو وظايف روزمره متعددی در رابطه با تهيه، سازماندهی، نگهداری و بهينه‌سازی منابع ديجيتال خود دارند که به دليل تنوع منابع ديجيتال در مراکز مختلف يکسان نيستند. به همين دليل امکان تعريف ساده امکانات نرم‌افزاری برای آنها وجود ندارد. سيستم آرشيو نوسا دارای امکان تعريف "گردش کار"هاي قابل تعريف و متعدد مي‌باشد که مسئولين آرشيو مي‌توانند "وظايف" مورد نظر خود در هر گردش کار را تعريف کرده و کارمندان مسئول انجام آنها را تعيين کنند.
پس از تعريف گردش کارها، اگر يکی از اين گردش‌ها به منبع ديجيتالی اختصاص پيدا کند، کارمند موظف هنگام ورود به نرم‌افزار با فهرستی از وظايف خود مواجه می‌شود که بايد آنها را انجام دهد. پس از انجام وظيفه توسط کارمند تعيين شده، وضعيت منبع ديجيتال به صورت خودکار تغيير کرده و در فهرست وظايف کارمندی که بايد مرحله بعدی گردش کار را انجام دهد قرار می‌گيرد.
امکانات متعددی نيز برای مسئولين آرشيو به منظور گزارش‌گيری از وضعيت فعلی کارهای تعريف شده در سيستم پياده‌سازی شده است که به راحتی امکان کنترل امور را در اختيار آنها قرار می‌دهد.
 

امنيت منابع ديجيتال در اينترنت
يکی از دغدغه‌های اصلی کتابخانه‌ها و مراکز اسناد، کنترل دسترسی به منابع ديجيتال خود در اينترنت است.اين مراکز نياز به مکانيزمی ‌دارند که بتوان با وجود نمايش منابع ديجيتال در اينترنت حتی الامکان مانع از کپی غير مجاز اين منابع شد. برای حل اين مشکل در سيستم نگهداری منابع ديجيتال نوسا مفهومی به نام "نسخه مخصوص اينترنت" پيش بينی شده است که دارای ويژگی‌های زير است:

  • آن را مي‌توان برای انواع منابع ديجيتال متنی مانند کتاب، گزارش، پايان‌نامه، مقاله و منابع صوتی و تصويری و مشابه آنها توليد کرد.
  • هنگام توليد نسخه مخصوص اينترنت می‌توان کيفيت نمايش آن را تعيين کرد. با اين روش حداکثر کيفيت اسناد ارائه شده در اينترنت را مي‌توان کنترل کرد.
  • هنگام توليد نسخه مخصوص اينترنت مي‌توان يک متن يا يک تصوير را در زمينه آن حک کرد (Watermark). با اين روش هيچ‌گاه اسناد يک مرکز بدون تصوير زمينه، در اينترنت قرار نمی‌گيرد.
  • امکان افزودن برچسب (Tag) و نشانک (Bookmark) به منابع ديجيتال
  • پردازش‌های ويژه‌ای هنگام توليد اين نوع فايل‌ها در سيستم انجام می‌شود که با وجودی که فقط تصاوير صفحات اسناد به کاربر نمايش داده می‌شود، امکان جستجو در متن اسناد و علامتگذاری (Highlight) نتايج جستجو نيز وجود دارد.
  • امکان چاپ محتوای صفحات در اينترنت وجود ندارد.
  • امکان کپی محتويات صفحات توسط ابزاری مانند Copy/paste وجود ندارد.

سيستم نگهداری منابع ديجيتال نوسا دارای ابزار ويژه‌ای به نام "مرورگر نوسا" می‌باشد که به طور خاص برای نمايش "نسخه مخصوص اينترنت" منابع ديجيتال در اينترنت طراحی و پياده‌سازی شده است. با وجود اين مرورگر، ديگر نيازی به Download نسخه اصلی منبع ديجيتال برای نمايش نيست.
اين مرورگر دارای ابزاری عمومی برای نمايش انواع منابع ديجيتال می‌باشد و کاربر را از نصب برنامه‌های خاص انواع مختلف فايل، بر روی رايانه خود بی‌نياز می‌کند. پاره‌ای از مهمترين امکانات اين مرورگر عبارتند از:

  • دارای ابزارهای نمايش صفحه به صفحه اسناد به همراه امکانات رايج بزرگنمايی و تغيير اندازه مناسب تصوير و مشابه آن می‌باشد.
  • قابل استفاده در تمام مرورگرهای رايج نظير Internet Explorer، Firefox و Chrome بدون نياز به نصب هيچ برنامه خاصی می‌باشد.
  • هنگام نمايش سند احتياج به Download کردن تمام سند ندارد و به همين دليل از کارآيی بسيار بالايی برخوردار است.
  • امکان جستجوی فارسی و لاتين در متن سند را بدون خواندن محتوای متنی سند دارد که سبب می‌شود نيازی به در اختيار قرار دادن متن اصلی اسناد در اينترنت برای ايجاد امکان جستجوی آنها نباشد.
  • نتيجه جستجو را می‌تواند به صورت قطعات تصويری از بخش‌های حاوی يافته به همراه قالب‌بندی (Layout) واقعی نمايش دهد. اين امکان منحصر به فرد، درک بهتر نتايج جستجو را قبل از مرور کامل سند به استفاده‌کننده می‌دهد.
  • امکان علامت گذاری (Highlight) يافته‌ها در تصاوير صفحات سند را دارد.


جستجو و نمايش اطلاعات منابع ديجيتال در کنار منابع کتابشناختی
کتابخانه‌ها و مراکز اسناد به طور سنتی دارای منابع زيادی مانند کتاب، مقاله، نشريه، اسناد و مشابه آن هستند. اين منابع معمولا مطابق با استانداردهای ISBD و AACR2 فهرست‌نويسی می‌شوند و به روش‌های کلاسيک توسط محاوره‌های جستجوی اطلاعات کتابشناختی بازيابی می‌گردند. هنگامی که يک کتابخانه اقدام به تهيه نسخه ديجيتال از منابع خود می‌کند و يا آنکه اساسا منابع جديدی را به فرم ديجيتال تهيه می‌کند با مشکل چگونگی نگهداری و بازيابی منابع ديجيتال مواجه می‌شود. اين مشکل وقتی پر رنگ‌تر می‌شود که کتابداران و کاربران می‌خواهند اطلاعات خاص منابع ديجيتال را در کنار اطلاعات کتابشناختی آنها بازيابی و مشاهده کنند. از طرف ديگر تمايل دارند که هنگام دسترسی به منابع کتابشناختی بتوانند با لينک‌های مناسب به منابع ديجيتال مرتبط با آنها نيز برسند.
با توجه به نيازهای فوق، يکی از مهم‌ترين ويژگی‌های نرم‌افزار کتابخانه ديجيتال سيمرغ، ايجاد محيطی همگن برای دسترسی به هر دو نوع منابع کتابشناختی و ديجيتال و ايجاد ارتباط بين آنها در محيطی بسيار ساده می‌باشد.
جستجو
در بخش جستجوی نرم‌افزار سيمرغ دو نوع محاوره برای جستجوی منابع کتابشناختی و جستجوی منابع ديجيتال وجود دارد. در محاوره جستجوی منابع کتابشناختی تاکيد بر جستجوی عمومی کتابشناختی مانند عنوان و پديدآور و موضوع است ولی امکان محدود کردن نتايج جستجو بر اساس نوع منابع ديجيتال مرتبط با آنها وجود دارد. از طرف ديگر در محاوره جستجوی منابع ديجيتال تاکيد بر جستجوی منابع ديجيتال با امکان محدود کردن آنها بر اساس مشخصات کتابشناختی مرتبط با آنهاست.
صفحه نمايش خلاصه
صفحه نمايش خلاصه نتايج جستجو در نرم‌افزار سيمرغ به نحوی طراحی گرديده که اگر کاربر از طريق محاوره مخصوص منابع کتابشناختی به دنبال سند مورد نظر خود بگردد نه تنها با صفحه‌ای حاوی اطلاعات کتابشناختی رکوردهای نتيجه جستجو مواجه می‌گردد بلکه در هر نتيجه جستجو، فهرستی از منابع ديجيتال مرتبط با آن نيز به نمايش در می‌آيد که کاربر می‌تواند با انتخاب آنها، منابع ديجيتال مورد نظر را نيز مشاهده نمايد.




 

فرم اطلاعات کامل يک منبع ديجيتال
هر منبع ديجيتال ممکن است با بيش از يک سند ارتباط داشته باشد. به عنوان مثال يک شخص ممکن است هم نويسنده باشد و هم کارگردان. بنابراين تصوير اين شخص ممکن است هم با کتاب‌های او در پايگاه کتاب‌ها مرتبط شده باشد و هم با فيلم‌های او در پايگاه فيلم‌ها. فرم کامل اطلاعات منبع ديجيتال، تمام ارتباطات يک منبع ديجيتال را هم با منابع ديجيتال ديگر و هم با منابع کتابشناختی در يک صفحه در کنار يکديگر نشان می‌دهد.



 

 

چرخه عملیات در سیستم آرشیو و نگهداریمنابع دیجیتال

 

   

نوسا در شبکه های اجتماعی کانال نوسا در آپارات کانال نوسا در یوتیوب نوسا در لینکدین نوسا در فیسبوک نوسا در اینستاگرام کانال نوسا در تلگرام نوسا در توییتر نوسا در گوگل پلاس